20-ci əsrin sonunda Avropa bəşəriyyət tarixinin ən dəhşətli soyqırımlarından birinə şahid oldu. Yuqoslaviyanın dağılması ilə başlayan siyasi böhran tez bir zamanda etnik və dini müharibəyə çevrildi.
1992-ci ildə Bosniya və Herseqovinanın müstəqillik elan edilməsindən sonra ölkədə bosniyalılar, serblər və xorvatlar arasında münaqişələr başladı. Bosniyadakı müharibənin əsas məqsədlərindən biri Bosniya müsəlmanlarının yaşadığı əraziləri ələ keçirmək və bu bölgələrdə demoqrafik strukturu dəyişdirmək idi.
Serb qüvvələri tərəfindən həyata keçirilən hücumlar zamanı mühasirəyə alınan bir çox şəhər ağır bombardmanlara məruz qaldı. Srebrenitsa bu prosesdə strateji cəhətdən vacib ərazilərdən birinə çevrildi.
1993-cü ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı Srebrenitsa şəhərini "təhlükəsiz zona" elan etdi. Lakin bu qərar tarixin ən böyük soyqırımlarından birinin qarşısını ala bilmədi. Əksinə, silahsızlaşdırıldığı və beynəlxalq himayə altında olduğu bildirilən şəhər 1995-ci ildə genişmiqyaslı qırğına səhnə oldu.
İyul 1995: Bəşəriyyət tarixinə düşmüş bir cinayət olan Srebrenitsa Soyqırımı
11 iyul 1995-ci ildə General Ratko Mladiçin komandanlığı altında Serb qüvvələri Srebrenitsaya daxil oldu.
Şəhərdəki minlərlə Bosniya mülki vətəndaşı Birləşmiş Millətlər Təşkilatının daxilində Hollandiya əsgərlərinin himayəsi altında əraziyə sığındı. Lakin beynəlxalq qüvvələrin müdaxilə etməməsi səbəbindən Srebrenitsa müdafiəsiz qaldı.
Serb qüvvələri qadınları və uşaqları ərazidən ayıraraq kişiləri və oğlanları topladı. Günlər ərzində minlərlə bosniyalı kişi sistematik şəkildə qətlə yetirildi. Qırğın zamanı 8300-dən çox Bosniya müsəlmanı həyatını itirdi. Cəsədləri gizlətmək üçün kütləvi məzarlıqlar qazıldı, qalıqlar müxtəlif yerlərə köçürüldü və dəlilləri məhv etmək üçün səylər göstərildi.
Srebrenitsa İkinci Dünya Müharibəsindən bəri Avropada ən böyük soyqırım kimi qeydə alınıb.
Təhlükəsiz zonanın sükutu: Dünya niyə müdaxilə etmədi?
Srebrenitsa faciəsinin ən ağrılı tərəflərindən biri təkcə qırğının özü deyil, həm də beynəlxalq ictimaiyyətin baş verənlərə qarşı susması idi. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı tərəfindən "təhlükəsiz zona" elan edilən ərazidə minlərlə insanın öldürülməsi beynəlxalq sistemin böyük bir uğursuzluğu hesab edildi.
Qərb ölkələri bölgədəki hadisələri yaxından izləsələr də, effektiv müdaxilə etmədilər. BMT sülhməramlı qüvvələrinin kifayət qədər səlahiyyətinin olmaması və hərbi müdaxilə etmək istəməməsi qırğına yol açdı.
Srebrenitsa dünyanı bu sualla tərk etdi: “Beynəlxalq təşkilatlar həqiqətən mülki şəxsləri qorumaq üçün mövcuddurmu, yoxsa onlar siyasi maraqlar tərəfindən formalaşdırılan strukturlardır?”
Bu sual bu gün dünyanın müxtəlif yerlərində, xüsusən də Qəzzada baş verən böhranlarda yenidən ortaya çıxır.
Soyqırımın arxa planı: Etnik təmizləmə siyasəti
Srebrenitsada baş verənlər müharibə zamanı sadəcə təsadüfi hücum hesab edilməyib. Beynəlxalq məhkəmələr Srebrenitsadakı hadisələri bölgədən bosniyalı əhalini tamamilə aradan qaldırmaq üçün sistemli bir planın bir hissəsi kimi qiymətləndirib.
Serb qüvvələrinin məqsədi şərqi Bosniyada müsəlman əhalinin mövcudluğuna son qoymaq və bölgənin demoqrafik strukturunu dəyişdirmək idi. İnsanlar evlərindən qovuldu, həbs düşərgələrində işgəncələrə məruz qaldı, qadınlara qarşı sistematik hücumlara məruz qaldı və minlərlə insan zorla qovuldu.
Srebrenitsa bu siyasətin ən qanlı simvoluna çevrildi.
Qırğına görə məsuliyyət daşıyanlar necə ədalət mühakiməsinə cəlb edildi?
Srebrenitsa qırğınından sonra beynəlxalq ictimaiyyətin təzyiqi müharibə cinayətkarlarının mühakimə olunması prosesini başladıb. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı tərəfindən yaradılan Keçmiş Yuqoslaviya üzrə Beynəlxalq Cinayət Tribunalında qırğına görə məsuliyyət daşıyanlar mühakimə olunub.
Serbiyanın siyasi lideri Radovan Karaciç və hərbi komandir Ratko Mladiç soyqırım, müharibə cinayətləri və insanlığa qarşı cinayətlərdə məhkum ediliblər.
Məhkəmə prosesi Srebrenitsada baş verənlərin fərdi hücumlar deyil, mütəşəkkil və sistematik cinayətlər olduğunu ortaya qoyub. Lakin, qurbanların bir çox qohumları üçün hökmlər heç vaxt itirilmiş yaxınlarını geri qaytarmayıb.
Bosniyada itkin düşmüş insanların qalıqları kütləvi məzarlardan çıxarılmağa davam edir və minlərlə ailə qohumlarının taleyi ilə bağlı xəbər gözləyir.
Srebrenitsa: Bəşəriyyətin qəddarlıq qarşısında sınağı
İllər keçməsinə baxmayaraq, Srebrenitsa ağrısı hələ də sağalmayıb.
Hər il 11 iyulda minlərlə insan öldürülmüş yaxınlarını anmaq üçün Srebrenitsaya gəlir. Yeni aşkar edilmiş kütləvi məzarlıqlar keçmişin hadisələrinin unudulmadığını göstərir.
Avropanın ən qaranlıq səhifələrindən biri Srebrenitsa soyqırımının ildönümü qeyd edilir
20-ci əsrin sonunda Avropa bəşəriyyət tarixinin ən dəhşətli soyqırımlarından birinə şahid oldu. Yuqoslaviyanın dağılması ilə başlayan siyasi böhran tez bir zamanda etnik və dini müharibəyə çevrildi.
1992-ci ildə Bosniya və Herseqovinanın müstəqillik elan edilməsindən sonra ölkədə bosniyalılar, serblər və xorvatlar arasında münaqişələr başladı. Bosniyadakı müharibənin əsas məqsədlərindən biri Bosniya müsəlmanlarının yaşadığı əraziləri ələ keçirmək və bu bölgələrdə demoqrafik strukturu dəyişdirmək idi.
Serb qüvvələri tərəfindən həyata keçirilən hücumlar zamanı mühasirəyə alınan bir çox şəhər ağır bombardmanlara məruz qaldı. Srebrenitsa bu prosesdə strateji cəhətdən vacib ərazilərdən birinə çevrildi.
1993-cü ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı Srebrenitsa şəhərini "təhlükəsiz zona" elan etdi. Lakin bu qərar tarixin ən böyük soyqırımlarından birinin qarşısını ala bilmədi. Əksinə, silahsızlaşdırıldığı və beynəlxalq himayə altında olduğu bildirilən şəhər 1995-ci ildə genişmiqyaslı qırğına səhnə oldu.
İyul 1995: Bəşəriyyət tarixinə düşmüş bir cinayət olan Srebrenitsa Soyqırımı
11 iyul 1995-ci ildə General Ratko Mladiçin komandanlığı altında Serb qüvvələri Srebrenitsaya daxil oldu.
Şəhərdəki minlərlə Bosniya mülki vətəndaşı Birləşmiş Millətlər Təşkilatının daxilində Hollandiya əsgərlərinin himayəsi altında əraziyə sığındı. Lakin beynəlxalq qüvvələrin müdaxilə etməməsi səbəbindən Srebrenitsa müdafiəsiz qaldı.
Serb qüvvələri qadınları və uşaqları ərazidən ayıraraq kişiləri və oğlanları topladı. Günlər ərzində minlərlə bosniyalı kişi sistematik şəkildə qətlə yetirildi. Qırğın zamanı 8300-dən çox Bosniya müsəlmanı həyatını itirdi. Cəsədləri gizlətmək üçün kütləvi məzarlıqlar qazıldı, qalıqlar müxtəlif yerlərə köçürüldü və dəlilləri məhv etmək üçün səylər göstərildi.
Srebrenitsa İkinci Dünya Müharibəsindən bəri Avropada ən böyük soyqırım kimi qeydə alınıb.
Təhlükəsiz zonanın sükutu: Dünya niyə müdaxilə etmədi?
Srebrenitsa faciəsinin ən ağrılı tərəflərindən biri təkcə qırğının özü deyil, həm də beynəlxalq ictimaiyyətin baş verənlərə qarşı susması idi. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı tərəfindən "təhlükəsiz zona" elan edilən ərazidə minlərlə insanın öldürülməsi beynəlxalq sistemin böyük bir uğursuzluğu hesab edildi.
Qərb ölkələri bölgədəki hadisələri yaxından izləsələr də, effektiv müdaxilə etmədilər. BMT sülhməramlı qüvvələrinin kifayət qədər səlahiyyətinin olmaması və hərbi müdaxilə etmək istəməməsi qırğına yol açdı.
Srebrenitsa dünyanı bu sualla tərk etdi: “Beynəlxalq təşkilatlar həqiqətən mülki şəxsləri qorumaq üçün mövcuddurmu, yoxsa onlar siyasi maraqlar tərəfindən formalaşdırılan strukturlardır?”
Bu sual bu gün dünyanın müxtəlif yerlərində, xüsusən də Qəzzada baş verən böhranlarda yenidən ortaya çıxır.
Soyqırımın arxa planı: Etnik təmizləmə siyasəti
Srebrenitsada baş verənlər müharibə zamanı sadəcə təsadüfi hücum hesab edilməyib. Beynəlxalq məhkəmələr Srebrenitsadakı hadisələri bölgədən bosniyalı əhalini tamamilə aradan qaldırmaq üçün sistemli bir planın bir hissəsi kimi qiymətləndirib.
Serb qüvvələrinin məqsədi şərqi Bosniyada müsəlman əhalinin mövcudluğuna son qoymaq və bölgənin demoqrafik strukturunu dəyişdirmək idi. İnsanlar evlərindən qovuldu, həbs düşərgələrində işgəncələrə məruz qaldı, qadınlara qarşı sistematik hücumlara məruz qaldı və minlərlə insan zorla qovuldu.
Srebrenitsa bu siyasətin ən qanlı simvoluna çevrildi.
Qırğına görə məsuliyyət daşıyanlar necə ədalət mühakiməsinə cəlb edildi?
Srebrenitsa qırğınından sonra beynəlxalq ictimaiyyətin təzyiqi müharibə cinayətkarlarının mühakimə olunması prosesini başladıb. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı tərəfindən yaradılan Keçmiş Yuqoslaviya üzrə Beynəlxalq Cinayət Tribunalında qırğına görə məsuliyyət daşıyanlar mühakimə olunub.
Serbiyanın siyasi lideri Radovan Karaciç və hərbi komandir Ratko Mladiç soyqırım, müharibə cinayətləri və insanlığa qarşı cinayətlərdə məhkum ediliblər.
Məhkəmə prosesi Srebrenitsada baş verənlərin fərdi hücumlar deyil, mütəşəkkil və sistematik cinayətlər olduğunu ortaya qoyub. Lakin, qurbanların bir çox qohumları üçün hökmlər heç vaxt itirilmiş yaxınlarını geri qaytarmayıb.
Bosniyada itkin düşmüş insanların qalıqları kütləvi məzarlardan çıxarılmağa davam edir və minlərlə ailə qohumlarının taleyi ilə bağlı xəbər gözləyir.
Srebrenitsa: Bəşəriyyətin qəddarlıq qarşısında sınağı
İllər keçməsinə baxmayaraq, Srebrenitsa ağrısı hələ də sağalmayıb.
Hər il 11 iyulda minlərlə insan öldürülmüş yaxınlarını anmaq üçün Srebrenitsaya gəlir. Yeni aşkar edilmiş kütləvi məzarlıqlar keçmişin hadisələrinin unudulmadığını göstərir.