Elm öyrənmək və alim olmaq, hətta daha çox alim olmaq yalnız ən kiçik cihaddır, çünki insanlar hələ də anlayışlar və kitab bilikləri səviyyəsində hərəkət edir. Daha yüksək mərhələ orta hicrət və orta cihaddır; yəni bilikdən məlum olana, söz və məfhumlardan reallığa və həqiqətə keçid. Bu mərhələdə məqsəd daha çox bilik əldə etmək deyil, elmin işarə etdiyi xarici dünyaya çatmaqdır.
Ayətullah Üzma Cavadi Amuli keçmiş əxlaq mühazirələrindən birində “böyük hicrət” mövzusuna toxunub.
“Bir çoxumuz dini qurumlarda və ya universitetlərdə mühazirələrə qatılır və bəzən buna uyğun hərəkət edirik. Bununla belə, bu açar deyil, işıq deyil; işıqlı mühitdə gəzmək və ya açıq otaqda gəzmək kimidir; bağlı qapıları açan bir şey deyil.
Bizim vəzifəmiz cəhalətdən biliyə köçməkdir; yəni həm hövzədə, həm də universitetdə çalışırıq və oxuyuruq ki, alim olaq. Bu yaxşı haldır. Ancaq bu addım yalnız ilk addımdır. Cahiliyyətdən elmə və alim olmağa hicrət kiçik bir hicrət və ən kiçik cihaddır. Halbuki, vacib addım bilikdən biliyə deyil, bilikdən məluma köçməkdir!
Ya cəhalətdən biliyə keçirik; alim oluruq və ya bir elmdən digərinə keçirik; daha çox alim oluruq. Alim cəhalətdən qurtulmuş və bir sıra mövzuları dərk etmişdir. Daha çox alim öz anlayışına əsaslanaraq başqaları üçün qaranlıq olan mövzuları araşdırır. Bununla belə, həm anlayışlar, həm də bilik mənbələri daxilində hərəkət edir; heç biri "kənara" çatmır; öyrəndiklərinin yalnız bir hissəsini tətbiq edirlər.
Yalnız mötədil bir hicrət və mötədil cihada nail olanlar elmdən məlum olana gəlirlər. Onlar öyrəndikləri zaman nəyisə öyrənmək və ya daha alim olmaq haqqında düşünmürlər. Onu nə anlayışlar, nə zehni obrazlar maraqlandırır, nə də kitab biliyi; daha doğrusu, bu söz və anlayışların nə ifadə etdiyini anlamağa çalışır.
Bu, elmdən biliyə hicrət və ya ara hicrət və ara cihadın özüdür.
Alim olmaq ilk addımdır, məqsəd deyil
Elm öyrənmək və alim olmaq, hətta daha çox alim olmaq yalnız ən kiçik cihaddır, çünki insanlar hələ də anlayışlar və kitab bilikləri səviyyəsində hərəkət edir. Daha yüksək mərhələ orta hicrət və orta cihaddır; yəni bilikdən məlum olana, söz və məfhumlardan reallığa və həqiqətə keçid. Bu mərhələdə məqsəd daha çox bilik əldə etmək deyil, elmin işarə etdiyi xarici dünyaya çatmaqdır.
Ayətullah Üzma Cavadi Amuli keçmiş əxlaq mühazirələrindən birində “böyük hicrət” mövzusuna toxunub.
“Bir çoxumuz dini qurumlarda və ya universitetlərdə mühazirələrə qatılır və bəzən buna uyğun hərəkət edirik. Bununla belə, bu açar deyil, işıq deyil; işıqlı mühitdə gəzmək və ya açıq otaqda gəzmək kimidir; bağlı qapıları açan bir şey deyil.
Bizim vəzifəmiz cəhalətdən biliyə köçməkdir; yəni həm hövzədə, həm də universitetdə çalışırıq və oxuyuruq ki, alim olaq. Bu yaxşı haldır. Ancaq bu addım yalnız ilk addımdır. Cahiliyyətdən elmə və alim olmağa hicrət kiçik bir hicrət və ən kiçik cihaddır. Halbuki, vacib addım bilikdən biliyə deyil, bilikdən məluma köçməkdir!
Ya cəhalətdən biliyə keçirik; alim oluruq və ya bir elmdən digərinə keçirik; daha çox alim oluruq. Alim cəhalətdən qurtulmuş və bir sıra mövzuları dərk etmişdir. Daha çox alim öz anlayışına əsaslanaraq başqaları üçün qaranlıq olan mövzuları araşdırır. Bununla belə, həm anlayışlar, həm də bilik mənbələri daxilində hərəkət edir; heç biri "kənara" çatmır; öyrəndiklərinin yalnız bir hissəsini tətbiq edirlər.
Yalnız mötədil bir hicrət və mötədil cihada nail olanlar elmdən məlum olana gəlirlər. Onlar öyrəndikləri zaman nəyisə öyrənmək və ya daha alim olmaq haqqında düşünmürlər. Onu nə anlayışlar, nə zehni obrazlar maraqlandırır, nə də kitab biliyi; daha doğrusu, bu söz və anlayışların nə ifadə etdiyini anlamağa çalışır.
Bu, elmdən biliyə hicrət və ya ara hicrət və ara cihadın özüdür.